به گزارش همشهری آنلاین، توسعه تولید، سوآپ و واردات گاز، ذخیره‌سازی و اصلاح الگوی مصرف هرکدام بخشی از این مسيله را هدف می‌گیرند. در این میان شرکت‌های کارور انرژی می‌توانند با تبدیل صرفه‌جویی به یک فعالیت اقتصادی، نقشی مهم در کاهش پایدار تقاضا ایفا کنند.
بحران گاز ریشه در کجا دارد؟ایران از بزرگ‌ترین دارندگان ذخایر گاز طبیعی جهان است، اما برخورداری از ذخایر عظیم به معنای توانایی تامین پایدار تقاضا نیست. فاصله میان تولید و مصرف در روزهای اوج زمستان حاصل مجموعه‌ای از عوامل است. رشد مصرف خانگی و تجاری، وابستگی نیروگاه‌ها و صنایع به گاز، افت فشار میدان‌های قدیمی، محدودیت سرمایه‌گذاری و اتلاف انرژی در زنجیره تولید تا مصرف از مهم‌ترین این عوامل هستند.
برآوردهای سال‌های گذشته ناترازی گاز در روزهای اوج مصرف را حدود 200 تا 250 میلیون مترمکعب در روز نشان می‌دهد. این وضعیت در سال جاری با آسیب به تاسیسات فرآورش تشدید شد. حدود 230 میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت فرآورش از دسترس خارج شد که تا مهر 1405 حدود 100 میلیون مترمکعب آن بازیابی شده بود. بنابراین نزدیک به 130 میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت یادشده همچنان بازیابی نشده بود.
مسيله امروز دو لایه دارد. نخست ناترازی ساختاری که پیش از آسیب‌های اخیر نیز وجود داشت و دوم کاهش ظرفیت عرضه که فشار مضاعفی بر شبکه وارد کرده است. در نتیجه راهکار موثر باید هم‌زمان بر افزایش عرضه و مدیریت تقاضا متمرکز شود.
افزایش تولید به سرمایه‌گذاری بلندمدت نیاز داردنخستین پاسخ به کمبود گاز تقویت عرضه است. توسعه میدان‌های گازی، تکمیل طرح‌های نیمه‌تمام، سرمایه‌گذاری در فشارافزایی پارس جنوبی و جلوگیری از افت تولید میدان‌های بالغ برای حفظ ظرفیت تولید کشور ضرورت دارد. در کنار آن بازسازی تاسیسات آسیب‌دیده و رفع گلوگاه‌های فرآورش و انتقال باید در اولویت قرار گیرد.
با این حال افزایش تولید راهکاری سریع و کم‌هزینه نیست. پروژه‌های بالادستی به سرمایه، فناوری، تجهیزات و زمان نیاز دارند. حتی بازیابی کامل ظرفیت‌های آسیب‌دیده نیز به‌تنهایی ناترازی مزمن میان تولید و مصرف را از بین نمی‌برد. از همین رو سیاست افزایش تولید باید با اصلاح مصرف و استفاده از ظرفیت‌های منطقه‌ای همراه شود.
سوآپ گاز چه کمکی به ایران می‌کند؟یکی از گزینه‌های مهم برای مدیریت منطقه‌ای عرضه توسعه قراردادهای سوآپ گاز است. موقعیت جغرافیایی ایران میان تولیدکنندگان شمالی و بازارهای مصرف در جنوب و غرب آسیا امکان ایفای نقش در مبادله و انتقال گاز را فراهم می‌کند. در این الگو ایران گاز را در نقطه‌ای از مرز دریافت و معادل آن را در نقطه‌ای دیگر تحویل می‌دهد و در برابر این خدمت حق سوآپ یا بخشی از گاز را دریافت می‌کند.
تجربه همکاری با ترکمنستان و جمهوری آذربایجان نمونه‌ای از این ظرفیت بود. در سازوکار پیشین گاز ترکمنستان از طریق شبکه ایران به شمال‌شرق کشور می‌رسید و ایران معادل آن را در شمال‌غرب به جمهوری آذربایجان تحویل می‌داد. بخشی از گاز نیز به‌عنوان حق انتقال در اختیار ایران قرار می‌گرفت. با این حال این جریان در ابتدای سال 2024 متوقف شد و قرارداد تمدید نشد.
در همکاری با روسیه نیز مذاکرات برای سوآپ گاز مطرح شده است. تحقق این ظرفیت به توافق‌های تجاری، ترتیبات فنی و مسیر انتقال از طریق کشورهای واسطه وابسته است. بنابراین باید میان توافق سیاسی، قرارداد اجرایی و جریان واقعی گاز تفاوت گذاشت.
نکته مهم آن است که سوآپ لزوما به معنای افزایش خالص گاز در تراز ملی نیست. اهمیت آن در بهبود دسترسی منطقه‌ای، کاهش هزینه انتقال، تامین گاز مناطق نیازمند و کسب درآمد یا دریافت بخشی از گاز به‌عنوان حق سوآپ است. در نتیجه سوآپ مکمل توسعه تولید و صرفه‌جویی است و نمی‌تواند جایگزین آن‌ها شود.
مدیریت مصرف چه ظرفیتی دارد؟بخش مهمی از ناترازی در سمت تقاضا شکل می‌گیرد. ساختمان‌های کم‌بازده، موتورخانه‌های فرسوده، تجهیزات گرمایشی قدیمی و فرایندهای صنعتی پرمصرف ظرفیت قابل‌توجهی برای کاهش مصرف ایجاد کرده‌اند.
در بخش خانگی و تجاری عایق‌کاری ساختمان، بهسازی موتورخانه‌ها، هوشمندسازی سامانه‌های گرمایشی و تعویض تجهیزات فرسوده می‌تواند مصرف را کاهش دهد. در صنایع نیز بازیافت حرارت، اصلاح کوره‌ها و بهبود فرایند تولید اهمیت دارد. در نیروگاه‌ها افزایش راندمان و مدیریت سوخت در دوره اوج مصرف می‌تواند بخشی از فشار بر شبکه گاز را کم کند.
اما کاهش مصرف زمانی به سیاستی پایدار تبدیل می‌شود که برای سرمایه‌گذاری در آن انگیزه اقتصادی وجود داشته باشد. اینجاست که نقش شرکت‌های کارور انرژی برجسته می‌شود.
شرکت‌های کارور چگونه به کاهش ناترازی کمک می‌کنند؟شرکت‌های کارور انرژی قرار است کاهش مصرف را از یک هدف عمومی به پروژه‌ای اقتصادی تبدیل کنند. در این الگو کارور با شناسایی ظرفیت صرفه‌جویی، جذب سرمایه، اجرای طرح‌های بهینه‌سازی و اندازه‌گیری نتایج از محل منافع حاصل از کاهش مصرف درآمد کسب می‌کند. به این ترتیب امکان ورود سرمایه و تخصص بخش خصوصی به پروژه‌هایی فراهم می‌شود که در غیر این صورت ممکن است به دلیل محدودیت منابع مالی اجرا نشوند.
بر اساس گزارش کارشناسی کارگروه مسايل کلان اقتصاد در مهر 1405 تا 6 مهر 109 قرارداد کارور منعقد شده و 70 قرارداد در 29 استان به مرحله عملیاتی رسیده بودند. هدف‌گذاری صرفه‌جویی این قراردادها تا پایان سال 979 میلیون مترمکعب اعلام شده است. این رقم هدف‌گذاری است و نباید آن را میزان صرفه‌جویی محقق‌شده و تاییدشده دانست.
این ارقام نشان می‌دهد بخش خانگی و صنعتی سهم اصلی را در برنامه صرفه‌جویی دارند. با این حال موفقیت کارورها را نمی‌توان صرفا با تعداد قراردادها یا حجم هدف‌گذاری سنجید. معیار اصلی اجرای پروژه، اندازه‌گیری معتبر صرفه‌جویی، صدور گواهی و امکان فروش و تسویه آن است. اگر کارور برای اجرای پروژه سرمایه‌گذاری کند اما خریداری برای گواهی صرفه‌جویی وجود نداشته باشد یا پرداخت‌ها با تاخیر انجام شود انگیزه بخش خصوصی تضعیف خواهد شد. از همین رو تامین مالی پیشینی، تضمین خرید گواهی و شفافیت عملکرد حساب بهینه‌سازی اهمیت زیادی دارد.
چارچوب قانونی این بازار در ماده 46 قانون برنامه هفتم و آیین‌نامه فعالیت شرکت‌های کارور پیش‌بینی شده است. با این حال تبدیل این ظرفیت حقوقی به بازاری فعال به اجرای موثر تعهدات و تسویه به‌موقع نیاز دارد.
ذخیره‌سازی و سوخت جایگزین چه نقشی دارند؟توسعه ذخیره‌سازی زیرزمینی گاز می‌تواند بخشی از نوسان فصلی عرضه و تقاضا را مدیریت کند. تزریق گاز در ماه‌های کم‌مصرف و برداشت در دوره اوج مصرف فشار بر شبکه را کاهش می‌دهد. البته ذخیره‌سازی به‌تنهایی جایگزین افزایش تولید یا اصلاح مصرف نیست.
همچنین استفاده مدیریت‌شده از سوخت مایع در نیروگاه‌ها و برخی صنایع در روزهای اوج مصرف می‌تواند گاز بیشتری برای مصارف اولویت‌دار آزاد کند. البته این راهکار هزینه اقتصادی و زیست‌محیطی دارد و نباید به سیاست دايمی تبدیل شود. ارتقای راندمان نیروگاه‌ها و توسعه زیرساخت تامین سوخت جایگزین شرط استفاده موثر از این ظرفیت است.
عبور از ناترازی به ترکیبی از راهکارها نیاز داردناترازی گاز ایران با یک پروژه یا تصمیم منفرد برطرف نمی‌شود. بازسازی تاسیسات آسیب‌دیده بخشی از افت اخیر عرضه را جبران می‌کند. توسعه میدان‌ها و فشارافزایی ظرفیت بلندمدت تولید را حفظ می‌کند. سوآپ و واردات انعطاف منطقه‌ای در تامین ایجاد می‌کنند. ذخیره‌سازی به مدیریت نوسانات فصلی کمک می‌کند و بهینه‌سازی مصرف فشار دايمی بر شبکه را کاهش می‌دهد.
در نهایت شرکت‌های کارور را باید فراتر از یک طرح قراردادی دید. اهمیت آن‌ها در این است که می‌توانند سرمایه‌گذاری در کاهش مصرف را به فعالیتی اقتصادی تبدیل کنند. البته این ظرفیت تنها با افزایش تعداد قراردادها فعال نمی‌شود. بازار گواهی باید خریدار واقعی، منابع مالی قابل اتکا و قواعد روشن تسویه داشته باشد.
ایران برای عبور از ناترازی به گاز بیشتری نیاز دارد اما نه فقط از مسیر استخراج و واردات. بخشی از نیاز کشور را می‌توان با بازگرداندن ظرفیت‌های ازدست‌رفته، استفاده هوشمندانه از موقعیت ترانزیتی و کاهش مصرف غیرمولد تامین کرد. سوآپ می‌تواند به تامین منطقه‌ای کمک کند و توسعه تولید ظرفیت عرضه را تقویت کند. اما اصلاح مصرف و سرمایه‌گذاری در صرفه‌جویی است که امکان پایداری این توازن را فراهم می‌کند.
